TOKSİK AKRABALIK

Aile, çoğu zaman insanın sığındığı ilk liman olarak anlatılır. Oysa her liman güvenli değildir; bazı kıyılarda dalgalar, gemileri korumak yerine parçalar. Kan bağı da böyledir bazen.

Aynı soyadını taşımak, aynı sofrada büyümek ya da aynı geçmişi paylaşmak, sevginin ve saygının kendiliğinden var olacağını garanti etmez. Damarlarımızda dolaşan kan, ruhumuzdaki yaraları iyileştirmeye yetmeyebilir. Çünkü insanı hayatta tutan yalnızca biyolojik bağlar değil, güven, şefkat ve karşılıklı haysiyettir.

Elbette ki kan bağı, insanlık tarihinin en eski ve en kalın mürekkebiyle yazılmış sözleşmesidir. Öyle ki doğduğumuz gün adımızla birlikte damarlarımıza da bir aidiyet zerk edilir. Oysa zaman, bu kutsal addedilen bağı bir zırh olmaktan çıkarıp çoğu zaman görünmez bir prangaya dönüştürür.

Toplum, akrabalığı çoğu zaman kutsal bir zırhla kuşatır. "Aile her şeydir", "Kan sudan koyudur" gibi kalıplaşmış sözler, bireyin yaşadığı görünmez acıları perdeleyen kalın perdelere dönüşür. "Akrabadır, elin adamı değil ya!" cümlesi, bireyin ruhsal sınırlarını ihlal eden her türlü psikolojik şiddete kalkan yapılır.Bu kültürel kabuller, duygusal istismarın en sessiz müttefiklerinden biri hâline gelir.

Sürekli küçümsenmek, değersiz hissettirilmek, suçluluk duygusuyla yönetilmek ruhun duvarlarında sessiz çatlaklar oluşturur. En acısı ise bu çatlakların, yabancılar tarafından değil, çocukluğun fotoğraflarında birlikte gülümsenen insanlar tarafından açılmasıdır.

Zamanla. Peki, aynı kandan gelmek,  ruhun sömürülmesine, kelimelerin birer zehirli sarmaşık gibi zihni sarmasına rıza göstermeyi buyuran mutlak ve evrensel bir ceza mıdır?

Aile, toplumun en küçük çekirdeği olmaktan ziyade, bireyin ilk defa iktidarla ve hiyerarşiyle tanıştığı mikrokosmostur. Geleneksel toplum yapısı, akrabalık ağlarını bireyin hayatta kalması için bir emniyet sübabı olarak kurgulamıştır. Ancak modern dünyanın eşiğinde bu ağlar, karşılıklı dayanışmanın sıcak sığınağı olmaktan çıkıp bir gözetim kulesine evrilmiştir..

Duygusal istismar, akrabalık ilişkilerinde, ruhu içeriden kemiren sinsi bir kurttur. Pasif-agresif iğnelemeler, "senin iyiliğin için" maskesi takılmış yıkıcı eleştiriler ve başarıların küçümsenmesi, bu zehirli iklimin en bilinen tezahürleridir. İstismarcı, elindeki en güçlü kozun kan bağı olduğunu bilir, bu yüzden bağın sarsılmazlığına sığınarak sınır ihlallerini meşrulaştırır. Kurban ise "ayıptır, günahtır, kan bağımız var" telkinleriyle kendi sesini boğmaya, içindeki haklı öfkeyi bastırmaya zorlanır.

Bu noktada geleneksel ahlak anlayışı ile bireysel ruh sağlığı arasında derin bir uçurum açılır. Toplumsal refleksler, aile büyüklerinin ya da kan bağının her koşulda kutsanmasını emrederken, ruh sağlığı bilimi bize toksik ilişkilerden uzaklaşmanın bir hayatta kalma refleksi olduğunu söyler.

Kan bağı, bir insanın hayatını zehir etme, benliğini zedeleme ve sürekli bir suçluluk duygusu içinde yaşatma ehliyeti vermez. Ne var ki kültürümüz, kurbanın celladına sadakat göstermesini bir erdem olarak pazarlamaya devam eder.

Toksik akrabalık, kökleri aynı topraktan beslenen ama birbirinin güneşini çalan iki ağacın hikayesidir. Biri büyümek ve gökyüzüne uzanmak isterken, diğeri yeraltındaki kalın köklerin baskısıyla ışığa yabancılaştırılır. Bu ilişkilerde sevgi, koşullu bir ticarete dönüşmüştür. Onay aldığın kadar değerli, sınır çizdiğin kadar hain olursun. Ruhun bu daracık koridorlarında nefes almak, zamanla bir cinnet anına ya da sessiz bir tükenişe evrilir.

Artık kimse "mahalle baskısı" denen o soyut canavarın kurbanı olmak istemiyor. Eğitim seviyesi arttıkça ve birey kendi ayakları üzerinde durdukça, kan bağının tahakkümüne karşı gösterilen direnç de sesli bir çığlığa dönüşmektedir. Yine de bu direnç, "nankör" damgası yeme pahasına ödenmesi gereken ağır bir bedeli beraberinde getirir.

Suçluluk duygusu, bu kopuşun en sadık gölgesidir. Kişi, ilişkisine mesafe koyduğunda dahi zihnindeki o görünmez jüri tarafından sürekli yargılanır. "Yaşı geçkin, idare etmeliydin," ya da "Ne olursa olsun o senin akraban" diyen içselleştirilmiş toplumsal sesler, kurbanın yakasını bırakmaz. Oysa vicdan azabı ile ruhsal sağlığı koruma refleksi arasındaki bu savaş, bireyin kendi kimliğini doğurma sancısından başka bir şey değildir.

Kan bağı, karşılıklı saygı, şefkat ve destekle beslendiğinde anlamlı bir limandır. Ancak tek taraflı bir sömürü aracına dönüştüğünde, o liman gemiyi yakan bir ateşe dönüşür. İnsan, kendi ruhunu korumak adına bazen en yakınlarından vazgeçmek zorunda kalır. Bu vazgeçiş bir vefasızlık değil, varoluşsal bir savunmadır. Çünkü hiçbir genetik miras, insanın kendi akıl sağlığından ve onurundan daha değerli olamaz.

Bir ağacın kökleri aynı toprağa uzansa da her dal güneşe eşit yaklaşamaz. Kimi dallar meyve verirken kimileri gövdeyi kurutan asalak sarmaşıklara dönüşebilir. İnsan ilişkileri de böyledir. Yakınlık, yalnızca genetik benzerlikle değil; merhamet, adalet ve karşılıklı sorumlulukla anlam kazanır. Aksi hâlde kan bağı, sevginin değil; zorunluluğun zinciri olur.

Toksik akrabalığın karşısına dikilmek en radikal devrimdir. Kan bağı, ruhsal istismara rıza göstermenin bilet kesilmemiş pasaportu olamaz, aksine, en ağır yaraların en yakın yerden alındığı gerçeğiyle yüzleşme cesaretidir.

İnsan, doğduğu ailenin kaderini yaşamak zorunda değildir. Kendi seçtiği değerlerle, kendi bahçesini kurma özgürlüğüne  sahiptir. Ve belki de en büyük olgunluk, "köklerimi unutmadan, ruhumu boğan dallardan vazgeçebiliyorum" diyebilmektedir.